คำตอบสั้น · ตรวจเนื้อหาตามขอบเขตแล้ว
ในกรอบนิติกรรมทางแพ่ง โมฆะคือความเสียเปล่าของนิติกรรมที่ไม่อาจทำให้สมบูรณ์ด้วยการให้สัตยาบัน ส่วนโมฆียะต้องแยกช่วงก่อนบอกล้าง หลังบอกล้าง และการให้สัตยาบันโดยผู้มีสิทธิ อย่าใช้สองคำนี้แทนกัน หรือสรุปผลจากคำว่า “สัญญามีปัญหา” เพียงอย่างเดียว
เริ่มจากเหตุที่กฎหมายกำหนด
อย่าเริ่มด้วยคำถามว่าจะทำให้นิติกรรม “หายไป” อย่างไร ให้เริ่มว่ามีบทใดกำหนดผลต่อข้อบกพร่องนั้น เช่น มาตรา 150 กล่าวถึงวัตถุประสงค์บางลักษณะที่ทำให้นิติกรรมเป็นโมฆะ มาตรา 152 เกี่ยวกับแบบที่กฎหมายบังคับ และมาตรา 153 เชื่อมเรื่องความสามารถของบุคคลกับโมฆียะ
สรุปนี้ไม่หมายความว่าการฝ่าฝืนกฎหมายทุกเรื่องหรือการไม่ทำเอกสารทุกชนิดทำให้นิติกรรมเป็นโมฆะ ต้องอ่านว่าบทเฉพาะนั้นกำหนด “แบบ” หรือเพียงหลักฐาน และกำหนดผลไว้อย่างไร ตรวจมาตราและแหล่งอ้างอิง
เปรียบเทียบจากผล ไม่ใช่จำแค่ชื่อ
- โมฆะ
- มาตรา 172 ไม่เปิดให้ใช้สัตยาบันทำให้โมฆะกรรมสมบูรณ์ ผู้มีส่วนได้เสียอาจยกความเสียเปล่าขึ้นกล่าวอ้างได้ หากต้องคืนทรัพย์ ให้อ่านบทลาภมิควรได้ประกอบ ไม่ควรสรุปว่าได้คืนทุกอย่างเสมอ
- โมฆียะ
- ต้องดูผู้มีสิทธิบอกล้างตามมาตรา 175 และเงื่อนไขที่เกี่ยวข้อง เมื่อบอกล้างแล้ว มาตรา 176 ให้ถือว่าเป็นโมฆะตั้งแต่ต้นและกำหนดเรื่องกลับคืนสู่ฐานะเดิม ส่วนมาตรา 177 กล่าวถึงผลของสัตยาบันและสงวนสิทธิบุคคลภายนอก
การยืนยันว่าจะทำตามสัญญาต่อ ไม่ใช่คำตอบสำเร็จรูปว่ามีสัตยาบันที่สมบูรณ์แล้ว ต้องอ่านมาตรา 178–180 เรื่องวิธี เวลา และพฤติการณ์ประกอบด้วย มาตรา 179 วรรคท้ายมีข้อยกเว้นจากเงื่อนไขในสองวรรคแรกสำหรับผู้ให้สัตยาบันบางฐานะ จึงต้องตรวจฐานะของผู้ให้สัตยาบันด้วย ไม่ใช้เงื่อนไขว่าเหตุต้องหมดไปเป็นกฎเดียวทุกกรณี
ตัวอย่างสมมติ: จัดกล่องคำถามให้ถูกก่อน
ตัวอย่างสมมติ ก: ผู้เรียนได้รับโจทย์ที่กำหนดไว้ชัดแล้วว่านิติกรรมหนึ่งเป็นโมฆะ คู่กรณีจึงเขียนว่า “ให้สัตยาบันเพื่อให้สมบูรณ์” ประเด็นฝึกคือมาตรา 172 ไม่ใช่การเดาเหตุโมฆะจากข้อมูลที่ไม่มี
ตัวอย่างสมมติ ข: อีกโจทย์กำหนดว่านิติกรรมเป็นโมฆียะและยังไม่มีการบอกล้างหรือสัตยาบัน สิ่งที่ต้องตรวจต่อคือใครมีสิทธิ เหตุโมฆียะหมดไปหรือยัง ได้แสดงเจตนาอย่างไร และยังอยู่ในกำหนดเวลาหรือไม่ ไม่ควรข้ามไปสรุปว่าเสียเปล่าแล้วตั้งแต่ต้น
ทั้งสองโจทย์แต่งขึ้นเพื่อฝึกแยกผล ไม่ได้ยกจากข้อสอบหรือคำพิพากษา และไม่ใช้ตัดสินว่าสัญญาจริงฉบับใดใช้ได้หรือไม่ได้
จุดที่สรุปสั้นมักทำให้พลาด
- ส่วนหนึ่งเป็นโมฆะไม่ได้จบที่สูตรเดียวเสมอ: อ่านมาตรา 173 เรื่องการแยกส่วน และมาตรา 174 เรื่องนิติกรรมอย่างอื่นที่ไม่เป็นโมฆะ
- บุคคลที่อยู่นอกกลุ่มผู้มีสิทธิตามกฎหมายไม่อาจถือเอาความไม่พอใจของตนเป็นสิทธิบอกล้าง
- กำหนดเวลาบอกล้างตามมาตรา 181 เป็นคนละประเด็นกับสิทธิเรียกร้องให้กลับคืนสู่ฐานะเดิมตามมาตรา 176
- ผลต่อบุคคลภายนอกและการคืนทรัพย์ต้องอ่านบทที่เกี่ยวข้อง ไม่ใช่ใช้คำว่า “ย้อนหลัง” แล้วตัดทุกสิทธิออก
บทเรียนนี้ไม่คำนวณวันสิ้นสิทธิให้กรณีจริง เพราะต้องทราบเหตุ เวลา และข้อเท็จจริงครบ รวมทั้งตรวจฉบับกฎหมายที่ใช้บังคับ
ทำบัตรแบบแยกเหตุและผล
ทำบัตรหนึ่งใบถาม “เหตุนี้กฎหมายกำหนดผลอะไร” และอีกใบถาม “เมื่อได้ผลเช่นนั้น ใครทำอะไรได้ต่อ” แยกโมฆะบางส่วน การบอกล้าง และสัตยาบันออกจากกัน ใส่เลขมาตราไว้ให้เปิดตรวจแทนการจำคำสั้น ๆ ว่า “โมฆะ = ใช้ไม่ได้”
ลองทบทวน 3 ข้อ
ลองตอบด้วยตัวเองก่อนเปิดแนวคำตอบ คำถามเขียนขึ้นใหม่ ไม่ใช่ข้อสอบหรือการประเมินผล ไม่มีการส่งหรือบันทึกคำตอบของคุณ
โจทย์กำหนดว่านิติกรรมเป็นโมฆะ การให้สัตยาบันทำให้สมบูรณ์ได้หรือไม่?
เปิดแนวคำตอบข้อ 1
ตามหลักมาตรา 172 ไม่ได้ ต้องแยกจากการทำนิติกรรมใหม่หรือกรณีตามมาตรา 174 ซึ่งมีเงื่อนไขของตนเอง
เหตุใดจึงต้องแยก “เป็นโมฆียะ” ออกจาก “บอกล้างแล้ว”?
เปิดแนวคำตอบข้อ 2
เพราะมาตรา 176 ผูกผลให้ถือเป็นโมฆะมาแต่เริ่มแรกกับการบอกล้าง ต้องตรวจสิทธิ วิธี และกำหนดเวลาก่อน ไม่สรุปว่าทุกโมฆียะกรรมเสียเปล่าโดยอัตโนมัติ
จะใช้เส้นตายเดียวสำหรับบอกล้างและเรียกคืนฐานะเดิมได้หรือไม่?
เปิดแนวคำตอบข้อ 3
ไม่ควร มาตรา 181 กับมาตรา 176 กล่าวถึงคนละสิทธิและจุดเริ่มเวลา จดแยกและตรวจข้อเท็จจริงก่อนคำนวณ ไม่ใช้บทเรียนนี้กำหนดเส้นตายคดีจริง
แหล่งข้อมูลและสถานะการตรวจ
บันทึกแหล่งข้อมูล: วันที่ตรวจไม่ใช่วันใช้บังคับกฎหมาย การตรวจครอบคลุมเฉพาะขอบเขตและรุ่นที่แต่ละแหล่งระบุ
หลักฐานสนับสนุนเนื้อหา
ใช้ตรวจคำกล่าวในบทเรียนตามขอบเขตที่ระบุ แหล่งที่ยังตรวจไม่ครบยังไม่ผ่านเงื่อนไขเผยแพร่
- สถานีตำรวจนครบาลหลักสอง — ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ฉบับสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
แหล่งทางการ · ตรวจเฉพาะขอบเขตและรุ่นที่ระบุแล้ว
ฉบับรวม 304 หน้า มีบรรทัดปรับปรุง 7 มกราคม 2026 ภายใน PDF หน้า 284 และรวมฉบับแก้ไขที่ 25
ขอบเขต: หน้า PDF 24: มาตรา 150–153; หน้า 26–28: มาตรา 172–181; หน้า 284, 299, 304: บันทึกฉบับแก้ไขที่ 25
ตรวจหน้าตัวบทและบันทึกปรับปรุงที่ระบุด้วย AI แล้ว การค้นที่ทำถึงประมาณ 12:47 UTC วันที่ 5 ตุลาคม 2026 ไม่พบการแก้ไขที่มีผลแล้วต่อมาตราที่อ้าง ไม่ใช่การรับรองว่าค้นทะเบียนกฎหมายได้ครบทุกแห่งตรวจสอบแหล่งข้อมูลด้วย AI เมื่อ
- ราชกิจจานุเบกษา — แก้ไขประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ฉบับที่ 25 พ.ศ. 2568
แหล่งทางการ · ตรวจเฉพาะขอบเขตและรุ่นที่ระบุแล้ว
เล่ม 142 ตอน 14 ก หน้า 1–3 เผยแพร่ 24 มีนาคม 2025 มีผล 25 มีนาคม 2025
ขอบเขต: มาตรา 2 กำหนดวันเริ่มใช้บังคับ; มาตรา 3 แก้เพียงมาตรา 1567 (2) ไม่แก้ 150–153 หรือ 172–181
ตรวจเอกสารทางการครบสามหน้าด้วย AI เฉพาะบทแก้ไขและวันใช้บังคับที่ระบุ ไม่ใช่การรับรองการค้นทะเบียนกฎหมายทั้งหมดตรวจสอบแหล่งข้อมูลด้วย AI เมื่อ
- LawCast — ขอบเขตการตรวจคำกล่าวเกี่ยวกับแอป
บันทึกตรวจผลิตภัณฑ์ · ตรวจเฉพาะขอบเขตและรุ่นที่ระบุแล้ว
ตรวจคำกล่าวเกี่ยวกับการใช้งานจากซอร์สโค้ด ณ 5 ตุลาคม 2026
ขอบเขต: เส้นทางอ่าน ค้นหา บัตรท่องมาตรา สิทธิ์เสียง/ทดลองใช้ฟรีที่เข้าเงื่อนไข AI/เครดิต และเป้าหมายอุปกรณ์
ตรวจซอร์สโค้ดเพื่อเทียบคำกล่าวในบทเรียน ไม่ใช่การทดสอบแอปที่ติดตั้ง บริการจริง หรือเวอร์ชันที่เผยแพร่ใน App Store ตรวจสิทธิ์ ราคา และข้อเสนอในแอปก่อนใช้งานตรวจสอบแหล่งข้อมูลด้วย AI เมื่อ
ช่องทางค้นและแหล่งอ่านเพิ่มเติม
ใช้สำหรับค้นคว้าต่อ ไม่ใช้รับรองข้อกล่าวอ้างหรือความเป็นปัจจุบันของกฎหมายในบทเรียน การแสดงลิงก์ไม่ได้หมายความว่าได้ตรวจเอกสารหรือคำพิพากษาครบแล้ว
- ราชกิจจานุเบกษา — ช่องทางตรวจประกาศและฉบับแก้ไขเพิ่มเติม
แหล่งทางการ · ยังตรวจแหล่งนี้ไม่ครบ
ต้องระบุเล่ม ตอน หน้า วันประกาศ และวันใช้บังคับของเอกสารที่เกี่ยวข้อง
ขอบเขต: ตรวจฉบับกฎหมายที่ตรงกับช่วงเวลา
ลิงก์นี้เป็นทางเข้าค้นเอกสาร ไม่ใช่หลักฐานว่าได้ตรวจประกาศเฉพาะฉบับแล้ว - สถาบันนิติธรรมาลัย — ตัวบทมาตรา 172–181 (แหล่งรอง)
แหล่งรอง · อ่านประกอบร่างเบื้องต้น
อ่านข้อความบนเว็บ 5 ตุลาคม 2569; ไม่ยืนยันแทนต้นฉบับทางการ
ขอบเขต: บอกล้าง สัตยาบัน และผลของโมฆะ/โมฆียะ
ใช้ตรวจร่างเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่บทความวิเคราะห์ที่นำมาคัดลอก - สถาบันนิติธรรมาลัย — ตัวบทมาตรา 149–153 (แหล่งรอง)
แหล่งรอง · อ่านประกอบร่างเบื้องต้น
อ่านข้อความบนเว็บ 5 ตุลาคม 2569; ต้องเทียบต้นฉบับทางการ
ขอบเขต: เหตุโมฆะ แบบ และความสามารถ
แหล่งอ่านเพิ่มเติม ไม่ใช้แทนต้นฉบับทางการหรือรับรองผลของบทเฉพาะและข้อยกเว้น
เพื่อการเรียนรู้และค้นคว้า ไม่ใช่คำปรึกษากฎหมายหรือข้อวินิจฉัยสำหรับกรณีจริง โปรดตรวจเอกสารทางการและข้อเท็จจริงก่อนนำไปอ้างอิง
อ่าน · ฟัง · ทบทวน
แยกบัตรหลัก ข้อยกเว้น และผลของนิติกรรม
ค้นและอ่านตัวบทที่มีใน LawCast แล้วจัดชุดบัตรทบทวนได้โดยไม่ต้องสมัครสมาชิกฟังเสียง สำหรับ iPhone และ iPad ที่ใช้ iOS / iPadOS 17 ขึ้นไป
