นิติกรรมกับสัญญาต่างกันอย่างไร

01นิติกรรมมองที่เจตนาก่อผลทางกฎหมาย

มาตรา 149 อธิบายนิติกรรมโดยดูการกระทำที่ชอบด้วยกฎหมายและสมัครใจ มุ่งโดยตรงให้เกิดความสัมพันธ์ทางกฎหมายระหว่างบุคคล เช่น ก่อ เปลี่ยนแปลง โอน สงวน หรือระงับสิทธิ จึงต้องดูว่าผู้กระทำมุ่งให้เกิดผลทางกฎหมายเรื่องใด ไม่ใช่ดูเพียงว่ามีการพูดหรือมีลายเซ็นแล้ว

การนัดพูดคุยหรือถ้อยคำในชีวิตประจำวันจึงต้องอ่านบริบทและเจตนาด้วย ไม่ควรเหมาว่าทุกคำพูดเป็นนิติกรรม หรือเหมาว่าข้อความที่ใช้ภาษาสบาย ๆ จะก่อผลทางกฎหมายไม่ได้เสมอ

02สัญญาต้องพิจารณาเจตนาของคู่กรณีที่ตรงกัน

สัญญาอยู่ภายในกรอบนิติกรรม แต่ต้องพิจารณาการตกลงระหว่างคู่กรณีตั้งแต่สองฝ่ายขึ้นไป บทบัญญัติเรื่องคำเสนอและคำสนองในมาตรา 354–361 ช่วยตรวจว่าเจตนาตรงกันแล้วหรือยังและเกิดสัญญาเมื่อใด คำว่า “ฝ่าย” ไม่จำเป็นต้องเท่ากับจำนวนคน เพราะฝ่ายหนึ่งอาจมีหลายคน

ตัวอย่างสัญญาที่เห็นความสัมพันธ์สองฝ่ายชัดคือซื้อขายตามมาตรา 453 ซึ่งเกี่ยวกับการโอนกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินของผู้ขายและการตกลงใช้ราคาของผู้ซื้อ อย่าใช้เพียงชื่อเอกสารว่า “สัญญา” แทนการตรวจเนื้อหาและการตกลงจริง

03แยกคำถามสามเรื่องออกจากกัน

เป็นนิติกรรมหรือไม่?

กำลังพิจารณาการแสดงเจตนามุ่งก่อผลทางกฎหมายอย่างไร ตามกรอบมาตรา 149

เกิดสัญญาแล้วหรือยัง?

ต้องตรวจคำเสนอ คำสนอง ความตรงกันของเจตนา และเงื่อนไขการเกิดสัญญาที่ใช้กับกรณีนั้น

มีผลสมบูรณ์และทำตามแบบหรือไม่?

เป็นอีกชั้นหนึ่ง ต้องตรวจวัตถุประสงค์ ความสามารถ การแสดงเจตนา และแบบที่กฎหมายกำหนดสำหรับการกระทำนั้น

มาตรา 150–153 แสดงว่าแม้กำลังพิจารณานิติกรรม ก็ยังมีประเด็นความชอบด้วยกฎหมาย แบบ และความสามารถ การพูดว่า “ตกลงกันแล้ว” จึงไม่จบทุกคำถามเรื่องผลทางกฎหมาย อ่านต่อได้ในบท โมฆะกับโมฆียะ

04ตัวอย่าง: ตอบรับหรือเสนอราคาใหม่?

โจทย์จริงต้องตรวจลำดับการสื่อสารด้วย มาตรา 361 วรรคหนึ่งวางหลักสำหรับคู่กรณีที่อยู่ห่างกันโดยระยะทาง และวรรคสองมีกรณีที่ไม่จำเป็นต้องมีคำบอกกล่าวสนอง อย่านำสูตรว่า “ส่งข้อความแล้วเกิดสัญญาเสมอ” ไปใช้กับทุกวิธีติดต่อ

05พินัยกรรมช่วยเห็นว่าทุกนิติกรรมไม่ใช่สัญญา

มาตรา 1646–1647 กล่าวถึงการแสดงเจตนากำหนดการเผื่อตายโดยพินัยกรรม ตัวอย่างนี้ช่วยแยกการแสดงเจตนาฝ่ายเดียวออกจากการตกลงทำสัญญา ผู้ทำพินัยกรรมไม่ได้ต้องทำข้อตกลงแลกเปลี่ยนกับผู้รับพินัยกรรมเพื่อให้การแสดงเจตนานั้นเป็นสัญญา

แต่ “ฝ่ายเดียว” ไม่ได้แปลว่าทำอย่างไรก็ได้ มาตรา 1648 กำหนดให้พินัยกรรมต้องทำตามแบบในหมวดที่เกี่ยวข้อง บทนี้ไม่ได้สอนวิธีทำพินัยกรรมหรือวินิจฉัยว่าเอกสารฉบับใดสมบูรณ์ และไม่ควรนำตัวอย่างนี้ไปสรุปว่านิติกรรมฝ่ายเดียวทุกชนิดมีเงื่อนไขเหมือนกัน

06ฝึกอ่านโดยไม่ติดกับชื่อเอกสาร

1. ระบุว่าการกระทำมุ่งเปลี่ยนสิทธิหรือความสัมพันธ์ทางกฎหมายเรื่องใด
2. แยกว่าเป็นการแสดงเจตนาฝ่ายเดียว หรือมีการตกลงของคู่กรณีหลายฝ่าย
3. ถ้ากำลังตรวจสัญญา ให้ไล่คำเสนอ คำสนอง เงื่อนไขที่เปลี่ยน และเวลาที่เกี่ยวข้อง
4. ตรวจความสมบูรณ์และแบบของการกระทำนั้นแยกอีกครั้ง ไม่ใช้การมีหรือไม่มีลายเซ็นเป็นคำตอบทั้งหมด

เริ่มทบทวนจากมาตรา 149 แล้วอ่านมาตรา 354–361 ต่อกันเพื่อไม่ให้หลุดเงื่อนไข ฝึกเขียนคำอธิบายสั้น ๆ ด้วยวิธีในบท เขียนตอบข้อสอบกฎหมาย ก่อนกลับไปตรวจตัวบทที่อ้าง