อายุความคดีอาญากับอายุความร้องทุกข์ต่างกันอย่างไร

01เริ่มจากแยกว่าแต่ละมาตรากำลังถามอะไร

มาตรา 95

ตรวจกรอบอายุความที่สัมพันธ์กับอัตราโทษ และเงื่อนไขการฟ้องและได้ตัวผู้กระทำความผิดมายังศาล โดยวรรคแรกเริ่มจากวันกระทำความผิด

มาตรา 96

ตรวจเงื่อนไขการร้องทุกข์ในความผิดอันยอมความได้ โดยผูกจุดเริ่มกับการรู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด และยังอยู่ภายใต้มาตรา 95

บทนี้เรียกอย่างย่อว่า “อายุความคดี” กับ “อายุความร้องทุกข์” เพื่อช่วยแยกประเด็น ไม่ได้หมายความว่าประเด็นอายุความทั้งหมดมีเพียงสองแบบ ต้องอ่านตัวบทฉบับที่ใช้กับคดีนั้นและกฎหมายเฉพาะร่วมด้วย

02มาตรา 95 ไม่ได้กล่าวถึงแค่การแจ้งเหตุ

วรรคแรกของมาตรา 95 ในฉบับที่อ้างแบ่งระยะตามอัตราโทษออกเป็น 20, 15, 10, 5 และ 1 ปี การเลือกช่วงต้องอ่านขอบเขตอัตราโทษในแต่ละอนุมาตราให้ตรง ไม่ใช้โทษที่คาดว่าจะได้รับหรือชื่อเรียกคดีทั่วไปมาเลือกเอง

ถ้อยคำของมาตรานี้กล่าวถึงทั้งการฟ้องและการได้ตัวผู้กระทำความผิดมายังศาลภายในกำหนด การมีบันทึกแจ้งเหตุหรือคำร้องทุกข์จึงไม่ใช่เหตุให้ข้ามเงื่อนไขของมาตรา 95 ไปได้

มาตรา 95 ยังมีวรรคสองว่าด้วยกรณีภายหลังฟ้องและได้ตัวมายังศาลแล้ว ซึ่งเกี่ยวกับการหลบหนีหรือวิกลจริต การงดพิจารณาและจุดเริ่มนับที่ระบุในวรรคนั้น บทนี้ไม่ย่อรายละเอียดทั้งหมดเป็นสูตรวันสุดท้าย และไม่ครอบคลุมอายุความล่วงเลยการลงโทษตามมาตรา 98

03สามเดือนต้องอ่านพร้อมคำว่า “และ”

มาตรา 96 ในฉบับที่อ้างใช้กับความผิดอันยอมความได้ และวางหลักเรื่องการร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่วันที่ผู้เสียหายรู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด ต้องตรวจทั้งสองส่วน ไม่แทนด้วยวันเกิดเหตุหรือวันที่เริ่มสงสัยโดยอัตโนมัติ

คำว่า “ภายใต้บังคับมาตรา 95” ทำให้การวิเคราะห์ยังต้องกลับไปตรวจกรอบของมาตรา 95 การร้องทุกข์ภายในสามเดือนไม่แทนเงื่อนไขการฟ้องและได้ตัวผู้กระทำความผิดมายังศาลที่มาตรา 95 ระบุ

แม้ยังไม่รู้ตัวผู้กระทำความผิด ผู้เสียหายก็อาจกล่าวหาได้ตามนิยามคำร้องทุกข์ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 2 (7) ซึ่งระบุทั้งกรณีรู้ตัวและไม่รู้ตัวผู้กระทำความผิด ต้องแยกนิยามนี้ออกจากจุดเริ่มนับที่มาตรา 96 กล่าวถึง และไม่ใช้การรู้หรือไม่รู้ชื่อเพียงอย่างเดียวแทนการตรวจว่ารู้ตัวผู้กระทำความผิดแล้วหรือไม่

04คำร้องทุกข์ไม่ใช่เพียงชื่อของเอกสาร

มาตรา 2 (7) ในฉบับที่ระบุกล่าวถึงการที่ผู้เสียหายกล่าวหาต่อเจ้าหน้าที่ตามบทบัญญัติว่ามีการกระทำความผิดซึ่งทำให้ตนเสียหาย โดยมีเจตนาให้ผู้กระทำความผิดได้รับโทษ ประเด็นจึงอยู่ที่ผู้ร้อง เนื้อหา เจตนาและการดำเนินการตามกฎหมาย ไม่ใช่มีคำว่า “แจ้งความ” อยู่บนเอกสารแล้วจะตอบทุกเงื่อนไขได้

บทนี้ไม่รับรองว่าการลงบันทึก การแจ้งเหตุออนไลน์ หรือการติดต่อช่องทางใดเป็นคำร้องทุกข์ที่สมบูรณ์ในกรณีจริง ต้องตรวจข้อความและผู้รับเรื่อง รวมถึงขั้นตอนที่เกี่ยวข้อง เช่น มาตรา 123–124 ที่อ่านประกอบ ไม่ใช้การไม่มีบันทึกชนิดหนึ่งตัดสินทันทีว่าบุคคลนั้นสิ้นสิทธิ เพราะยังต้องตรวจการดำเนินคดีที่ได้ทำไปและหลักที่เกี่ยวข้อง

05ตัวอย่าง: รู้เหตุการณ์กับรู้ตัวผู้กระทำไม่ใช่ข้อมูลเดียวกัน

06ขอบเขตที่ต้องตรวจเพิ่มเมื่อนำไปใช้กับคดีจริง

• ฐานความผิดและกฎหมายพิเศษ: มาตรา 17 ให้ใช้บทบัญญัติภาค 1 กับความผิดตามกฎหมายอื่นด้วย เว้นแต่กฎหมายนั้นบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น จึงไม่เหมาว่ากฎหมายทุกฉบับใช้อายุความแบบเดียวกัน บทนี้ไม่ได้วินิจฉัยข้อยกเว้นของกฎหมายพิเศษเฉพาะเรื่อง
• รุ่นกฎหมาย: ฉบับแก้ไขประมวลกฎหมายอาญาที่ 30 มีการแก้มาตรา 281 ซึ่งเกี่ยวกับความผิดอันยอมความได้ในกลุ่มที่บัญญัติไว้ จึงใช้ฉบับรวบรวมปี 2021 จัดประเภทความผิดกลุ่มนั้นโดยลำพังไม่ได้
• วิธีดำเนินคดี: มาตรา 28 แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาระบุทั้งพนักงานอัยการและผู้เสียหายเป็นผู้มีอำนาจฟ้อง และมาตรา 122 (2) กล่าวถึงผู้เสียหายฟ้องเองโดยมิได้ร้องทุกข์ก่อน บทนี้ไม่วินิจฉัยเงื่อนไข กำหนดเวลา หรือผลของการฟ้องคดีเอง จึงไม่ใช้การไม่มีบันทึกร้องทุกข์เพียงอย่างเดียวตัดสินทุกช่องทางดำเนินคดี
• ข้อเท็จจริงและการนับเวลา: วันกระทำความผิด การรู้เรื่อง/รู้ตัวผู้กระทำ และเหตุการณ์ภายหลังฟ้องต้องตรวจจากข้อเท็จจริงและเอกสาร บทนี้ไม่เป็นเครื่องคำนวณกำหนดเวลา และไม่รับรองว่าคดีจริงยังดำเนินการทัน

แหล่งข้อมูลด้านล่างระบุมาตรา รุ่นเอกสาร และฉบับแก้ไขที่ตรวจ การตรวจมีขอบเขตเพื่อบทเรียนนี้ ไม่ใช่การรับรองการค้นทะเบียนกฎหมายและแนวคำพิพากษาครบทุกเรื่อง

07ตารางแยกเงื่อนไขก่อนนับวัน

มาตรา 95 · อายุความคดีอาญา

เริ่มจากวันกระทำความผิดตามบท และกำหนดเวลาตามระวางโทษที่กฎหมายระบุ ต้องพิจารณาเงื่อนไขฟ้องและได้ตัวมายังศาล รวมทั้งวรรคสอง ไม่ถือว่าการโทรแจ้งเหตุแทนเงื่อนไขทั้งหมดได้ มาตรา 95 · หน้า PDF 32

มาตรา 96 · ความผิดอันยอมความได้

มีเงื่อนไขไม่ร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ อยู่ภายใต้บังคับมาตรา 95 จึงไม่ใช่สามเดือนนับแต่โอนเงินสำหรับทุกเหตุ มาตรา 96 · หน้า PDF 32–33

นิยามและขั้นตอนร้องทุกข์

ต้องดูเนื้อหาและเจตนาให้ผู้กระทำได้รับโทษตามนิยาม ตลอดจนเจ้าหน้าที่และวิธีการร้องทุกข์ ไม่ตัดสินจากชื่อว่า “บันทึกประจำวัน” เพียงอย่างเดียว มาตรา 2 (7), 123–124 · หน้า PDF 5, 42–43

ตารางนี้ย่อเพื่อการเรียน ต้องกลับไปอ่านตัวบท ไม่ใช้เลือกกำหนดเวลาที่สั้นหรือยาวกว่าอย่างใดอย่างหนึ่งแทนการตรวจทั้งสองเรื่อง

08จัดชุดข้อมูลให้ผู้ตรวจคดีเห็นวันที่คนละหน้าที่

• วันและช่วงเวลาของการกระทำที่สงสัย พร้อมข้อความหรือรายการธุรกรรม
• วันที่ทราบเรื่องความผิด และวันที่ทราบตัวผู้กระทำ พร้อมเหตุที่ทราบและหลักฐานแยกแต่ละวัน
• วันที่ติดต่อเจ้าหน้าที่ ข้อความที่ให้ไว้ ผู้รับเรื่อง และสำเนาเอกสารรับแจ้ง
• ข้อมูลการดำเนินคดีที่เกิดขึ้นแล้ว โดยไม่ถือว่าการแจ้งเหตุ การร้องทุกข์ และการฟ้องเป็นขั้นตอนเดียวกัน

รายการเป็นแบบเตรียมข้อมูลของ LawCast จากเงื่อนไขมาตรา 95–96 และขั้นตอนร้องทุกข์ ไม่ใช่สูตรคำนวณอายุความ ถ้าสงสัยว่าใกล้ครบกำหนด ให้ติดต่อพนักงานสอบสวนหรือผู้ประกอบวิชาชีพกฎหมายโดยเร็ว ไม่รอรวบรวมเอกสารให้สมบูรณ์ทุกชิ้นก่อน เงื่อนไขเวลา; ข้อมูลและขั้นตอนร้องทุกข์

09ทบทวนโดยถามถึงเงื่อนไขก่อนจำตัวเลข

ลองทำโน้ตสองช่อง: ช่องมาตรา 95 จดวันกระทำความผิด อัตราโทษและเงื่อนไขดำเนินคดี ส่วนช่องมาตรา 96 จดความผิดอันยอมความได้ การรู้เรื่องความผิด การรู้ตัวผู้กระทำและการร้องทุกข์ แล้วขีดเส้นเชื่อมกลับไปหามาตรา 95

อ่าน วิธีอ่านตัวบท เพื่อฝึกเก็บคำเชื่อมและข้อยกเว้น หรือใช้ กรอบฝึกเขียนคำตอบ อธิบายว่าข้อเท็จจริงใดยังขาด อย่าสร้างโน้ตว่า “คดีอาญา = สามเดือน” แล้วนำไปใช้กับทุกเรื่อง